1-11
Paul bu məktubda tez-tez etdiyi kimi, xəyali bir rəqiblə mübahisə etməyə davam edir. Mübahisə əvvəlki fəslin son cümləsindən daha da qızışır: «..günah ölüm vasitəsilə hökmranlıq etdiyi kimi, lütf də salehlik vasitəsilə hökmranlıq edir» və təxminən belə davam edə bilərdi:
Opponent: Bayaq dedin ki, Allahın lütfü hər bir günahı bağışlamağa yetəcək qədər böyükdür.
Paul: Tamamilə doğrudur.
Opponent: Sən iddia edirsən ki, Allahın lütfü bu dünyada ən heyrətamiz şeydir.
Paul: Düzdür.
Opponent: Yaxşı, onda gəl günah etməyə davam edək. Axı nə qədər çox günah etsək, bir o qədər çox lütf hasil olacaq. Günah heç bir əhəmiyyət daşımır, çünki onsuz da Allah bağışlayır. Əslində, biz daha da irəli gedib deyə bilərik ki, günah Allahın lütfünün təzahür etməsinə imkan verdiyi üçün yaxşı bir şeydir. Sənin sözlərindən belə çıxır ki, günah lütf gətirir. Bir halda ki, günah özü ilə lütf gətirir, deməli, yaxşı şeydir.
Paulun ilk reaksiyası dəhşət içərisində öz arqumentindən imtina etmək oldu: «Lütf çoxalsın deyə sən günah etməyə davam etməyi təklif edirsən? Allah bizə belə yanlış yolla getməyi qadağan edir!»
Paul bir qədər geri çəkilib başqa arqumentə keçir. O sual verir: «Heç düşünmüsənmi ki, vəftiz olunanda nə baş verir?» Paulun nə demək istədiyini anlamağa çalışsaq, yadda saxlamalıyıq ki, o dövrdə vəftiz bugünkündən fərqli idi.
a) Adətən, böyüklər vəftiz olunurdular. Bu o demək deyil ki, Əhdi-Cədid körpələrin vəftiz edilməsinə qarşı çıxır. Uşaqların vəftiz edilməsi məsihçi ailəsinin nəticəsidir. Paulun dövründə çətin ki, məsihçi ailələri mövcud olsun. İnsan Məsihçi Cəmiyyətinə çox vaxt ailəsiz, tək daxil olurdu.
b) Erkən İmanlı Cəmiyyətində vəftiz Məsihi qəbul etməklə sıx bağlı idi. İnsan İmanlı Cəmiyyətinə qoşulanda vəftiz olunurdu, çünki İmanlı Cəmiyyətinə birbaşa bütpərəstlikdən gəlirdi. Vəftiz zamanı insan həyatında dönüş nöqtəsi olan qərar verirdi. Bu qərara əsasən o, keçmişlə əlaqəsini tamamilə qırmalı idi. Bu, o qədər qəti və birmənalı qərar idi ki, sanki həyata yenidən başlamalı olurdu.
c) Vəftiz, adətən, tam suya batırılmaqla həyata keçirilirdi. Bu adət vəftizə su ilə çiləmənin vermədiyi simvolik məna verirdi. İnsanın tamamilə suya batırılması dəfni simvolizə edirdi. İnsanın sudan çıxması isə qəbirdən qalxmasını, ölülərdən dirilməsini simvolizə edirdi. Vəftiz ölüm və dirilmənin rəmzi idi. İnsan bir həyat üçün ölür, başqa bir həyat üçünsə yenidən doğulurdu. O, köhnə günahlı həyatına görə ölür, lütflə dolu yeni həyat üçün yenidən doğulurdu. Bunu anlamaq üçün xatırlamalıyıq ki, Paul müasirlərinin başa düşdüyü dil və təsvirlərdən istifadə edirdi. Bəlkə də bütün bunlar bizə qəribə görünə bilər, lakin onun müasirləri üçün heç də qəribə görünmürdü.
Yəhudilər bu fikri yaxşı başa düşürdülər. Bütpərəst yəhudi dinini qəbul edəndə, bu müqəddəs mərasim üç prosesdən ibarət idi: qurban, sünnət və vəftiz. Bütpərəst yəhudiliyi vəftiz yolu ilə qəbul edirdi. Mərasim belə idi: vəftiz olunan adam saçlarını və dırnaqlarını kəsirdi; o, tamamilə çılpaq olurdu. Vəftiz suyu 500 litr olmalı idi; bədəninin hər yeri su ilə örtülməli idi. Suda olarkən o, üç ağsaqqal şahidin qarşısında imanını iqrar edirdi. Onlar da öz növbəsində ona müəyyən nəsihətlər və xeyir-dualar verirdi. Belə hesab olunurdu ki, bu mərasim nəticəsində insan yenidən ruhani doğulur. Vəftiz olunan adamı yeni doğulmuş bir günlük körpə adlandırırdılar. Onun bütün günahları bağışlanırdı, çünki Allah onu doğulmamışdan əvvəl etdiyi günahlara görə cəzalandıra bilməzdi. Bəzi ravvinlər yəhudi dinini yeni qəbul edən adamın dəyişməsinə elə böyük əhəmiyyət verirdilər ki, hətta onun böyük uşaqları olsa belə, imana gələndən sonra doğulan uşağı birinci övladı sayırdılar. Bu, heç vaxt təcrübədə tətbiq olunmasa da, nəzəri cəhətdən elə güman olunurdu ki, vəftiz olunan adam bacısı və ya hətta anası ilə evlənə biləcək qədər yeni insandır. O, nəinki iman etmiş, həm də kökündən dəyişmiş bir insan idi. Hər bir yəhudi Paulun vəftiz edilmiş adamın tamamilə yeni olması barədə fikirlərini düzgün başa düşürdü.
Yunanlar da Paulu yaxşı başa düşürdülər. O dövrdə yeganə həqiqi yunan dini — misteriya hesab olunurdu. Onların dini maraqlı ayinlərdən ibarət idi. Ayinlər insana dünyanın qayğılarından, kədərindən və qorxularından qurtulacağını vəd edirdi. Bu qurtuluşu isə müəyyən bir tanrı ilə vəhdətdə olmaqla əldə edirdilər. Misteriya dramatik tamaşalardan ibarət idi, yəni əzab çəkən, ölən və yenidən dirilən hansısa tanrının iztirablarına əsaslanırdı. Həmin hekayə dramatik bir tamaşa kimi oynanılırdı. Bu drama baxmağa icazə verilməzdən əvvəl, insanı dinə həsr edirdilər. O, uzun bir təlim keçməli idi, burada ona misteriyanın daxili məzmunu izah edilirdi. O, asket intizamı kursu keçirdi. Onu yaxşı hazırlayırdılar. Tamaşa müxtəlif musiqi və işıq effektləri, «müqəddəs» mərasimlər və yanan buxurdan istifadə edilərək oynanılırdı. Mistik ayinlər bitəndən sonra insan tanrı ilə birləşmənin ruhani təcrübəsindən keçirdi. Bu təcrübədən əvvəl onu həsrolunma mərasimindən keçirirdilər. Həmin həsrolunma mərasimi ölümdən sonra yenidən doğulma kimi qəbul edilirdi. Bu müddət ərzində insan əbədi həyat üçün yenidən doğulurdu. Belə mərasimdən keçənlərdən biri «könüllü ölümə məruz qaldığını» deyir. Biz bilirik ki, həmin mistik ayinlərin birində dinə həsrolunmuş insanı moriturus adlandırırdılar, yəni ona ölməli olan şəxs deyilirdi və o, başına qədər torpağa basdırılırdı.
Həsrolunmadan sonra ona körpə kimi yanaşır və süd verirdilər. Başqa bir mistik ayində dinə həsr olunan adam belə dua edirdi: «Ruhuma, düşüncələrimə, bütün həyatıma daxil ol; çünki sən mən, mən də sənəm». Belə bir mərasimdən keçmiş yunan üçün Paulun vəftiz zamanı ölmək və dirilmə ilə bağlı nə demək istədiyini başa düşmək çətin deyildi. Bunun nəticəsində Məsihlə birləşmə baş verirdi.
Biz iddia etmirik ki, Paul öz fikirlərini və ya sözlərini yəhudi və ya bütpərəst mərasimlərindən götürüb; biz demək istəyirik ki, Paul həm yəhudilərə, həm də bütpərəstlərə tanış olan sözlər və təsvirlərdən istifadə edir. Bu hissədə üç əbədi həqiqət ortaya qoyulur.
1) Allahın mərhəmətindən sui-istifadə etmək, bununla da günaha haqq qazandırmaq dəhşətlidir. Gəlin bu barədə insani baxımdan düşünək. Oğulun atasının onu bağışlayacağını bildiyinə görə rahat şəkildə günah işlədə bilməsi necə də mənfur hərəkət olardı. Bu, sevən adamın qəlbini qırmaq üçün onun sevgisindən sui-istifadə etmək deməkdir.
2) Məsihin yolunu tutan insan başqa bir həyat tərzi sürməyi üzərinə götürür. O, bir həyat üçün ölüb, digəri üçün doğulub. Bu gün fakt odur ki, məsihçi həyat tərzini qəbul etmiş insan həyatında bu qədər əhəmiyyətli dəyişikliklər etmək məcburiyyətində deyil. Paul isə deyirdi ki, bu onun həyatında əhəmiyyətli dəyişiklik yaratmalıdır.
3) Ancaq insan Məsihi öz həyatına qəbul edəndə sadə bir etik dəyişiklikdən daha böyük bir şey baş verir. O, həqiqətən, Məsihlə birləşir. Həqiqət budur ki, həmin birlik olmadan insanın həyatında yaxşıya doğru dəyişiklik mümkün deyil. İnsan Məsihə bürünür. Böyük bir alim bu ifadə üçün belə bir bənzətmə təklif etmişdir: biz havada olmasaq, havanı içimizə almasaq, fiziki mövcud ola bilmərik; əgər biz Məsihdə deyiliksə, Məsih də bizdə deyilsə, biz Allahla yaşaya bilmərik.
12-14
Paulun yazdıqları arasında əvvəlki hissədən sonrakı hissəyə bu qədər tipik keçən başqa keçid yoxdur. Əvvəlki hissə — mistik yazıçının əsəridir. Orada vəftiz zamanı baş verən məsihçinin Məsihlə mistik birliyindən danışılırdı. Orada Paul məsihçinin necə yaşamalı olduğundan danışırdı, yəni məsihçi Məsihə o qədər yaxın olmalıdır ki, bütün həyatının Onda keçdiyini söyləmək mümkün olsun. Beləliklə, Paul mistik ruhani təcrübələrdən praktiki məsələlərə keçir.
Məsihçilik mənəvi təcrübə deyil: bu, həyat tərzidir. Məsihçi olmaq, nə qədər gözəl olsa da, ruhani təcrübələrə tamamilə qərq olmaq demək deyil; bu, dünyada yaşaya-yaşaya müəyyən həyat tərzi sürmək, hücumlardan gizlənməmək və dünya problemlərindən qaçmamaq deməkdir. Dini həyatda kilsədə oturub emosional dalğalara qərq olmaq adi və normal hesab olunur. Biz tək olanda çox vaxt Məsihə yaxın olduğumuzu hiss edirik. Amma bu, belə demək olarsa, yarımçıq məsihçilikdir; çünki Məsihə yaxınlıq hissi hərəkətə sövq etməlidir. Məsihçilik heç vaxt yalnız daxili ruhani təcrübə olaraq qala bilməz; o, bütün insanların gözü qarşısında təzahür etməlidir.
İnsan dünyaya üz tutanda dəhşətli vəziyyətlə qarşılaşır. Paulun anlayışına görə, Allah kimi günah da öz məqsədlərini həyata keçirmək üçün insanlar arasında alətlər axtarır. Allah insanlarsız iş görmür. Allah bir söz demək istəyəndə, Ona bu sözü deyən adam lazımdır. Əgər Allah insanı ruhlandırmaq və onu hərəkətə gətirmək istəyirsə, Ona bu işi görən başqa bir insan lazımdır. Eyni şey günaha da aiddir. İnsan əvvəlcə günaha sövq edilməlidir. Günah da sözləri və ya davranışı ilə başqalarını ona sövq edən insanları axtarır.
Paul sanki belə deyir: «Bu dünyada günahla Allah arasında əbədi mübarizə gedir. Kimin tərəfində olduğunu özün seç». Biz böyük seçim qarşısındayıq — ya Allahın, ya da günahın əlində alət olmaq. İnsan bu seçimə cavab olaraq belə deyə bilər: «Belə bir seçim mənim gücüm xaricindədir. Bilirəm ki, mən mütləq yanlış seçim edəcəyəm». Paul buna belə cavab verir: «Narahat olma və məyus olma. Günah daha sənin üzərində hökmranlıq edə bilməz». Niyə? Çünki biz artıq Qanunun deyil, lütfün altındayıq. Nə üçün bu belədir? Çünki biz artıq Qanunun tələblərini yerinə yetirməyə deyil, sevgiyə layiq olmağa çalışırıq. Biz artıq Allaha sərt hakim kimi baxmırıq; biz Ona insanların dostu kimi baxırıq. Dünyada heç nə sevgi qədər ruhlandırıcı deyil. Kim sevdiyi insanı tərk edərək daha yaxşı olmaq istəməz ki? Məsihçi həyatı artıq yük deyil: ona layiq olmaq bir imtiyazdır. Dani bunu belə ifadə etmişdi: «İnsanı günahdan azad edən məhdudiyyət deyil, sevgiyə ruhlandırmadır; insanı müqəddəs edən Sina dağı deyil, Qolqotadır». Bir çoxları Qanuna riayət etməklə deyil, sevdiyinə və ya onu sevən insana mənəvi yara vurmaması, kədər və ya məyusluq gətirməməsi ilə xilas oldu. Qorxu aşılayan Qanun insana yalnız məhdudiyyətlər qoya bilər. Məhəbbət isə insanı əvvəlkindən daha yaxşı olmağa ruhlandıraraq onu günahdan xilas edir. Məsihçi meyarları Allahın ona nə edə biləcəyi qorxusu ilə deyil, Allahın onun üçün etdikləri ilə müəyyən edilir.
15-23
MÜSTƏSNA MÜLKİYYƏT (Romalılara 6:15-23)
Müəyyən düşüncə tərzinə malik insanlar üçün belə bir sərbəst lütf nəzəriyyəsi həmişə şirnikləndirici ola bilər: «Əgər burada deyildiyi kimi, bağışlanmaq belə asandırsa, əgər Allahın yeganə arzusu insanları bağışlamaqdırsa, əgər Onun mərhəməti hər bir ləkəni və hər bir eyibi örtəcək qədər böyükdürsə, onda günaha görə narahat olmağa dəyərmi? Niyə də istədiyimiz kimi yaşamayaq? Onsuz da sonda hər şey eyni olacaq».
Paul bu arqumenti bir misal çəkməklə əsaslandırır. O deyir: «Bir vaxtlar özünüzü və bədən üzvlərinizi günaha təslim etdiniz; günahın qulu olanda, salehlikdən uzaq idiniz. İndi isə özünüzü Allaha təslim etdiniz və bədən üzvlərinizi salehliyin qulu kimi təqdim etdiniz; beləcə günahdan azad oldunuz».
Bu fikri anlamaq üçün qulun nə olduğunu bilmək lazımdır. Bizim anlayışımızda qulluqçu — vaxtının müəyyən razılaşdırılmış hissəsini ağasına verən və bunun üçün müəyyən maaş alan şəxsdir. Bu müddət ərzində o, ağasının ixtiyarında olaraq xidmətində durur və onun əmrlərini yerinə yetirir. Amma işi bitəndən sonra o, istədiyini etməkdə azaddır. İxtiyarı müəyyən bir müddətdə ağasına, boş vaxtlarında isə özünə aiddir. Paulun dövründə isə qulun mövqeyi tamamilə fərqli idi. Qulun şəxsi vaxtı yox idi. Qul tamamilə ağasına məxsus idi. O, ağasının mütləq mülkiyyəti sayılırdı. Paul bu fikirləri qeyd edəndə, məhz bu mənzərəni nəzərdə tuturdu. O deyir: «Siz günahın qulu olanda, tamamilə günahın hökmü altında idiniz. O zaman günahdan başqa heç nə barədə danışa bilmirdiniz. Amma siz Allahı Ağa seçdiniz, buna görə tamamilə Onun hökmü altındasınız. İndi siz günah haqqında danışa bilməzsiniz, ancaq müqəddəslikdən danışmalısınız».
Paul çəkdiyi misala görə sanki üzr istəyir. O deyir: «Mən insanlardan ona görə misal gətirirəm ki, siz dediklərimin mənasını başa düşə biləsiniz». O, Məsihdəki həyatı köləliyin hər hansı forması ilə müqayisə etmək istəmədiyi üçün üzr diləyir. Lakin Paulun misalı aydın şəkildə göstərir ki, məsihçinin Allahdan başqa ağası ola bilməz.
Məsihçi həyatının bir hissəsini Allaha, digər hissəsini isə dünyaya verə bilməz. Allaha ya hər şeyi vermək lazımdır, ya da heç nəyi. Ömrünün bir hissəsini Allahdan başqa nəyəsə saxlayan insan əsl məsihçi deyil. Məsihçi öz həyatını tamamilə Məsihə təslim edir. Məsihə təslim olan insan Allahın lütfü ilə günaha haqq qazandırıb, günaha davam edəcəyini ağlına belə gətirə bilməz.
Lakin Paul daha çox şey istəyir: «Siz özünüzü həsr etdiyiniz təlimə ürəkdən itaət etdiniz». Başqa sözlə, o deyir: «Siz nə etdiyinizi yaxşı bilirdiniz və bunu istəyərəkdən etdiniz». Çox maraqlıdır. Unutmayaq ki, bu hissə vəftizlə bağlı müzakirə zamanı yaranıb. Nəticə etibarilə, vəftiz — bilərəkdən edilən vəftizdir. Artıq gördüyümüz kimi, erkən İmanlı Cəmiyyətində vəftiz yetkinlik yaşında keçirilirdi və imanın iqrarı sayılırdı. Bu o deməkdir ki, heç kim Məsihçi İmanlı Cəmiyyətinə sırf emosional impulsla qəbul edilməyib. Vəftiz olunan adama nəsihət verilirdi; o, nə etdiyini bilməli idi; o, Məsihin təlimi ilə tanış olurdu. Yalnız bundan sonra o, Məsihin Cəmiyyətinə daxil olmaq qərarı verə bilərdi. Benedikt monastır ordeninin üzvü olmaq istəyən şəxs bir illik sınaq müddətindən keçməli olur. Həmin müddət ərzində onun hücrəsində13 dünyəvi paltarları asılır. O, istədiyi vaxt monastır paltarını çıxarıb, dünyəvi paltarını geyinə və çıxıb gedə bilər. Heç kim onun haqqında pis heç nə düşünməyəcək. Yalnız sınaq müddəti bitəndən sonra onun paltarları götürülür. O, ətrafında baş verənləri yaxşı dərk edərək, qərarını diqqətlə ölçüb-biçəndən sonra monastıra daxil olur.
Məsihçilikdə də eynidir. İsa Məsihə son qərarını verməyən davamçılar lazım deyil. Ona emosionallığa qapılaraq sədaqətində təlatümlü olan insan lazım deyil. İmanlı Cəmiyyəti imanı təmsil etməyə və insana təqdim etdiyi bütün xəzinələri göstərməyə borclu deyil. O, həm də onun üzvü olmaq istəyən hər kəsə onunla bağlı bütün tələblərini göstərməlidir.
Paul keçmiş həyatla indiki həyat arasındakı fərqi təsvir edir. Əvvəlki həyat murdarlıq və qanunsuzluqla xarakterizə olunurdu; bütpərəst dünya, murdar dünya kimi, paklıq anlayışını dərk etmirdi. Əzabkeş Yustin Romadakı dəhşətli adətlərdən — arzuolunmaz uşaqları, xüsusən də qız uşaqlarını gecə küçəyə atmaqdan danışır. Onların bəzilərini əxlaqsızlıq yuvaları işlədən qəddar insanlar götürürdülər. Buna görə də əzabkeş Yustin bütpərəstlərə deyir ki, əxlaqsızlıqları ucbatından onlar fahişəxanaya gedib bilmədən uşaqları ilə zina edə bilərlər.
Bütpərəst dünya ona görə qanunsuz sayılırdı ki, insanların yeganə qanunu öz ehtirasları idi; bu qanunsuzluq yeni qanunsuzluqlara yol açırdı. Günah qanununun mahiyyəti elə bundadır. Günah — günah doğurur. İlk dəfə pis iş görəndə, bunu tərəddüdlə, titrəyə-titrəyə edirik. İkinci dəfə bunu etmək daha asan olur. Pislik etməyə davam etdikcə sonda heç bir səy göstərmədən edirik. Günah qorxu hissini itirir. Günahlı istəklərimizi razı salmağa çalışanda, əvvəlcə az şeylə kifayətlənirik. Lakin zaman keçdikcə eyni həzzi almaqdan ötrü biz daha çox şey istəməyə başlayırıq. Günah günaha aparır; qanunsuzluq qanunsuzluqla nəticələnir. Günah yoluna girmək — günah yolu ilə daha da irəli getmək deməkdir.
Yeni həyat tamamilə fərqlidir; bu, saleh həyatdır. Yunanlar salehliyi insana və Allaha öz haqqını vermək kimi tərif edirdilər. Məsihçi heç vaxt Allaha itaətsizlik etməməli və öz istəklərini təmin etməkdən ötrü başqa insandan istifadə etməməlidir. Məsihçi həyatı Allaha layiq olduğu yeri verir və insan hüquqlarına hörmət edir. Belə bir həyat murdarlıqdan təmizlənməyə — yunanca gagiasmosa gətirib çıxarır. Yunan dilində -asmos ilə bitən bütün isimlər tamamlanmamış prosesi bildirir. Gagiasmos — günahlardan təmizlənmə — müqəddəsliyə gedən yol deməkdir. Həyatını Məsihə verən insan dərhal kamil insana çevrilmir: mübarizə hələ də davam edir. Ancaq məsihçilik insanın çatdığı mərhələdən daha çox tutduğu istiqaməti vacib hesab edir. İnsan Məsihə təslim olan kimi təqdis edilmə prosesi başlayır və o, müqəddəsliyə doğru gedir.
Hər gün bir çirkabdan üz döndərərək,
Allaha doğru qaçsan,
Daha təmiz və mehriban olacaqsan.
Robert Lui Stivenson deyirdi: «Ümidlə səyahət etmək, hədəfə çatmaqdan daha yaxşıdır». Ali məqsədə doğru səyahətə çıxmaq, ona heç vaxt çatmasanız belə, layiqli bir işdir.
Paul bu hissəni vacib bir ifadə — ikili metafora ilə bitirir. «Çünki günahın əvəzi ölümdür, Allahın ənamı isə Rəbbimiz Məsih İsada olan əbədi həyatdır». O, burada hərbi lüğətin iki terminindən istifadə edir. «Əvəz» sözü yunanca opsoniya sözü ilə ifadə edilir. Opsoniya döyüşçünün həyatını riskə ataraq alnının təri ilə qazandığı maaşdır; yəni ona məxsus olan və ondan alına bilməyən maaş. Ənam (Allahın ənamı) — Paulun yunan sözü olan karyema və ya latınca donativum ilə ifadə etdiyi — ordunun qazanmadığı hədiyyədir. Xüsusi günlərdə, məsələn, doğum günündə, taxta çıxması və ya taxta çıxmasının ildönümündə imperator orduya könüllü və səxavətli şəkildə pul hədiyyələri verirdi. Onlar qazanılmış hədiyyə deyildi, imperatorun xeyirxahlığından və mərhəmətindən irəli gələrək verilirdi. Beləliklə, Paul deyir: «Əgər layiq olduğumuzu alsaydıq, bu, ölüm olardı, amma Allah Öz lütfü ilə bizə həyat verir».