1-7
İlk baxışdan bu hissə son dərəcə qəribə görünür. Çünki bu hissədə məsihçilərə mülki hakimiyyətə tabe olmaq tövsiyə edilir. Ancaq mahiyyət etibarilə, bu tövsiyələr bütün Əhdi-Cədid boyunca açıq-aydın görünən bir əmrdir. 1Timoteyə 2:1-2-də oxuyuruq: «Hər şeydən əvvəl xahiş edirəm: möminlik və ləyaqətlə sakit və rahat ömür sürməyimiz üçün, bütün insanlar, o cümlədən, padşahlar və hakimiyyət sahibi olanların hamısı üçün yalvarış, dua, vəsatət və şükürlər edilsin». Titə 3:1-də ağsaqqala tövsiyə olunur: «İmanlılara xatırlat ki, başçılar və hakimlərə tabe olub itaət etsinlər. Hər cür xeyirli iş görməyə hazır olsunlar». 1Peter 2:13-17-də oxuyuruq: «İnsanın yaratdığı hər quruma Rəbb naminə tabe olun; həm ali hakimiyyət olduğuna görə padşaha, həm də pislik edənləri cəzalandırmaq, yaxşılıq edənləri də tərifləmək üçün onun tərəfindən göndərilən valilərə tabe olun. Çünki Allahın iradəsi yaxşılıq edərək axmaqların cahilliyini susdurmanızdır. Azad insanlar kimi yaşayın. Amma azadlığınızı pislik etmək üçün bəhanə saymayıb Allahın qulları olaraq yaşayın. Hamıya hörmət edin. İmanlı bacı-qardaşları sevin, Allahdan qorxun, padşaha hörmət edin».
Güman etmək olar ki, bu sətirlər Roma hökumətinin hələ məsihçiləri təqib etməyə başlamadığı bir vaxtda yazılmışdır. Məsələn, Həvarilərin İşləri kitabından bilirik ki, Roma tarixçisi Gibbonun dediyi kimi, bütpərəst hakimlərin məhkəməsi çox vaxt yəhudi izdihamının qəzəbindən qorunmaq üçün ən etibarlı sığınacaq rolunu oynayırdı. Biz dəfələrlə Paulun qərəzsiz Roma məhkəməsində müdafiə olunduğunu görürük. Amma maraqlı və diqqət çəkən odur ki, təqiblər başlayanda və məsihçilər cinayətkar kimi təqib olunanda, əsrlər boyu məsihçi icmasının ağsaqqalları eyni sözləri təkrarlayırdılar.
Əzabkeş Yustin (Apologiya 1:17) yazır: «Biz hər yerdə İsa Məsihin bizə öyrətdiyi kimi, həm vacib, həm də qeyri-vacib vergiləri ödəməyə çalışırıq. Biz yalnız Allaha ibadət edirik. Digər məsələlərdə isə sizi padşahlar və insanların hökmdarları kimi tanıyaraq sizin üçün dua edirik. Dua edirik ki, hökmdar kimi düzgün qərarlar qəbul edəsiniz». Məsihçilərin müdafiəsi üçün yalvaran Afinaqor15 (37-ci fəsil) yazır: «Biz təqdirə layiqik. Çünki hökumətiniz üçün dua edirik. Dua edirik ki, padşahlığı ədalətlə atadan oğula alasınız və bütün insanlar hökumətə tabe olana qədər imperiyanız genişlənsin».
Tertullian (Apologiya 30-cu fəsil) bu barədə daha ətraflı yazır: «Biz hökmdarlarımız üçün dualarımızı əbədi, həqiqi, var olan Allaha yönəldirik. O Allaha ki, onlar da Onun mərhəmətini hər şeydən çox arzulamalıdır... Biz həmişə bütün hökmdarlarımız üçün dua edirik. Onların uzun ömür sürməsi, hakimiyyətinin təhlükəsizliyi, hökmdar sarayının müdafiəsi, cəsur ordular, sadiq senat, layiqli xalq, sülh, bir sözlə, hər kəsin və ya hər bir hökmdarın arzulaya biləcəyi hər şey üçün dua edirik». O davam edib deyir ki, məsihçilər imperatora hörmət etməyə bilməzlər. «Çünki o, Allah tərəfindən Ona xidmət etmək üçün çağırılıb». Sonda Tertullian sözünü belə tamamlayır: «Qeysər sizdən çox bizimdir, çünki onu Allah təyin edib». Arnobius (4:36) izah edir ki, məsihçilər «hakimiyyət sahiblərinin hamısı üçün sülh və bağışlanma» diləyirlər. İmanlı Cəmiyyətinin təlimi ondan ibarət idi ki, hətta hakimiyyətdə Neron kimi bir adam olsa belə, hakimiyyətə tabe olmaq və onun üçün dua etmək lazımdır.
Bu bəyanatların arxasında hansı düşüncə və inanc dayanır?
1) Paulun hakimiyyətə tabe olmağı vurğulamaq üçün tutarlı bir səbəbi var idi. Yəhudilər bədnam üsyançılar kimi tanınırdılar. İsrail, xüsusən də Qalileyada daim üsyanlar püskürürdü. Bundan əlavə, yəhudilərin Allahdan başqa heç bir padşahının olmadığına və Allahdan başqa heç kimə xərac verilməməsinə əmin olan millətçilər var idi. Onlar hətta passiv müqavimət siyasəti ilə də razılaşmırdılar. Onlar əmin idilər ki, özlərinə kömək etmək üçün zorakılıq yolunu tutmasalar, Allah da onlara kömək etməyəcək. Onların məqsədi istənilən hökuməti qeyri-mümkün etmək idi. Onlar həmişə yanlarında xəncər gəzdirən insanlar kimi tanınırdılar. Onlar fanatiklər — terrorçu mübarizə üsullarından istifadə etməyə and içən terrorçular idi. Onlar təkcə Roma hökumətinə qarşı çıxmırdılar, Roma hökumətinə xərac verən öz yəhudi soydaşlarının ailələrini öldürür, evlərini dağıdır, əkin sahələrini yandırırdılar.
Paul bunu tamamilə mənasız hesab edirdi. Bu, doğrudan da, məsihçi etik normalarına zidd idi. Ancaq yenə də bəzi yəhudilər arasında bu, normal davranış sayılırdı. Ola bilsin, Paul bu barədə ona görə bu qədər ətraflı danışır ki, məsihçiliyi üsyankar yəhudilikdən ayırsın, məsihçiliyin və yaxşı vətəndaşlığın bir-birindən ayrılmaz olduğunu açıq şəkildə göstərsin.
2) Bununla belə, məsihçilərlə dövlət arasındakı münasibət sadəcə keçici xarakter daşımır. Ola bilsin, Paul yəhudilərin iğtişaşları ilə bağlı yaranan vəziyyət haqqında düşünürdü, eyni zamanda başqa halları da nəzərə alırdı. Birincisi, heç kim özünü yaşadığı cəmiyyətdən təcrid edə bilməz. Heç kim vicdanla özünü xalqdan ayıra bilməz. Xalqın bir üzvü kimi o, bəzi üstünlüklərdən istifadə edir, halbuki təkbaşına yaşasaydı, bunları əldə edə bilməyəcəkdi. Amma yenə də, bütün imtiyazları tələb edə-edə ictimai həyatla bağlı bütün öhdəlikləri yerinə yetirməkdən imtina edə bilməz. O, imanlı cəmiyyətinin bir üzvü olduğu kimi, xalqın da bir üzvüdür: bu dünyada təcrid olunmuş fərd yoxdur və ola da bilməz. İnsanın dövlət qarşısında öhdəlikləri var. Hətta Neron kimi hökmdar taxtda otursa belə, o, öhdəliklərini yerinə yetirməlidir.
3) İnsan öz müdafiəsinə görə dövlətə borcludur. Bu, hələ Platonun ideyası idi ki, dövlət ədalət və təhlükəsizliyi təmin etmək üçün mövcuddur və insanın vəhşi heyvanlardan, quldurlardan qorunmasına zəmanət verir. Necə deyərlər: «İnsanlar təhlükəsizlikdə yaşamaq üçün divarın arxasına toplaşırlar». Dövlət — müəyyən qanunlara riayət etməklə bir-biri ilə müəyyən münasibətlər saxlamaq üçün öz aralarında razılığa gələn bir qrup insanların təşkilatıdır. Bu qanunlar olmasaydı və onlara riayət edilməsəydi, güclü, eqoist və əxlaqsız insanlar hökmranlıq edərdilər; zəif insanlar uğursuzluğa düçar olub, qovulardılar. Cəmiyyətdə cəngəllik qanunu hökm sürərdi. Hər bir sadə insan öz təhlükəsizliyini dövlətə borcludur. Ona görə də dövlət qarşısında müəyyən öhdəliklər daşıyır.
4) Sadə insan dövlətə onun üçün əlçatmaz olan çoxlu sayda xidmətlər borcludur. İnsanın şəxsi su təchizatı, işıqlandırma, kanalizasiya və ya nəqliyyat sistemləri ola bilməzdi. Bu sistemlər yalnız insanların birlikdə yaşadığı şəraitdə mövcuddur. İnsan bütün bu xeyir-dualardan və rahatlıqlardan bəhrələnib, üzərinə düşən məsuliyyəti qəbul etməzsə, bu, tamamilə anormallıq olardı. Bu, məsihçinin nümunəvi vətəndaş olmasının və vətəndaşlıqla bağlı bütün öhdəliklərini yerinə yetirməsinin şərəf məsələsi olmasının əsas səbəblərindən biridir.
5) Bundan əlavə, Paul ümumilikdə dövlətə, xüsusən də Roma İmperiyasına dünyanı xaosdan xilas etmək üçün Allahın təyin etdiyi vasitə kimi baxırdı. İmperiya aradan götürülsə dünya parçalanacaq. Əslində, məsihçi müjdəçilərə müjdələmək imkanı verən həmin Roma paks-ı — yəni Roma dünyası idi. Əslində, insanları bir-birinə məsihçi sevgisi bağlamalıdır. Amma bu, hələ belə olmadığına görə onları dövlət birləşdirir.
Paul dövlətə dünyanı xaosdan xilas etmək üçün Allahın təyin etdiyi vasitə kimi baxırdı. Paulun fikrincə, dövləti idarə edənlər bu böyük işdə üzərinə düşən vəzifəni yerinə yetirirdilər. Şüurlu və ya şüursuz hərəkət etmələrindən asılı olmayaraq, onlar Allahın məqsədini yerinə yetirirdilər. Paulun fikrincə, məsihçilər bu işdə onlara mane olmamalı, əksinə, kömək etməlidirlər.
8-10
Əvvəlki hissədə insanın «sosial borcları» deyilən məsələni araşdırdıq. 7-ci ayədə onlardan ikisi verilir: vergi və gömrük. Paul «vergi haqqı olana vergi» dedikdə Romaya tabe olan bütün xalqlar tərəfindən ödənilən vergiləri nəzərdə tuturdu. Romalıların tabeliyində olduğu xalqlardan topladıqları xərac (vergi) üç hissədən ibarət idi. Torpaq vergisi — nağd və ya natura şəklində ödənilməli idi. Bu, bütün taxılın ondabiri, şərab və meyvənin beşdəbiri demək idi. İkincisi, bu, gəlir vergisi idi. Adam gəlirinin bir faizini ödəməli idi. Üçüncüsü, bu, on dörd yaşından altmış beş yaşına qədər hamının ödədiyi adambaşına alınan vergi idi. Vergilər dedikdə Paul yerli vergiləri nəzərdə tutur. Bura gömrük rüsumu, idxal və ixrac olunan mallara görə rüsumlar, körpülərdən keçərkən əsas yollardan istifadəyə görə rüsum, bazardan və ya limandan istifadəyə görə rüsumlar, heyvan saxlamaq, əl arabasından və ya arabadan istifadə etmək hüququna görə rüsumlar daxildir. Paul öyrədirdi ki, məsihçi üçün nə qədər xoşagəlməz olsa da, həm dövlətə, həm də yerli hakimiyyət orqanlarına icarə haqqını və vergilərini ödəməlidir.
Daha sonra Paul şəxsi borclar barədə xəbərdarlıq edir: «...heç nədə heç kimə borclu qalmayın». Əslində, bu barədə danışmamalıdır. Amma Rəbbin Duasının — «Bizə borclu olanları bağışladığımız kimi, bizim borclarımızı bağışla» sözlərini təhrif edən və bütün maliyyə öhdəliklərinin bağışlandığını iddia edən insanlar var idi. Paul öz şagirdlərinə xatırlatmalı oldu ki, məsihçilik nəinki öz qardaşları qarşısında öhdəliklərini yerinə yetirməyənlərə göz yummur, hətta bütün öhdəliklərin qüsursuz şəkildə yerinə yetirilməsi üçün əsasdır. Daha sonra o, insanın hər gün ödəməli olduğu bir-birini sevmək borcundan danışır. Baxmayaraq ki, bu, həmişəlik ödənməli borcdur. İsgəndəriyyəli Origen deyirdi: «Sevmək borcu həmişə üzərimizdə qalır. Bu, hər gün ödədiyimiz, eyni zamanda da borclu qaldığımız borcdur». Paul bildirir ki, əgər insan məhəbbət borcunu vicdanla yerinə yetirməyə çalışırsa, avtomatik olaraq bütün əmrləri yerinə yetirir. Belə insan zinaya yol verməyəcək. Çünki iki nəfər öz ehtiraslarının onlara qalib gəlməsinə icazə verərsə, bu, bir-birilərini çox sevdiklərinə görə deyil, bir-birilərini çox az sevdiklərinə görə baş verir. Həqiqi məhəbbət həm hörmətlə, həm də özünü idarəetmə ilə xarakterizə olunur. Belə insan heç vaxt qətl etməz, çünki sevgi həmişə məhv etməyə yox, yaratmağa çalışır. Sevgi həmişə ədəblidir və düşməni zərərsizləşdirmək üçün bir yol axtarır, onu öldürmür, əksinə, onu dost etməyə çalışır. Belə insan heç vaxt oğurluq etməz, çünki sevgi almaqdan daha çox verməyi üstün sayır. O, başqasına məxsus olanı özü üçün arzulamayacaq. Çünki başqasına məxsus olanı istəmək (epituniya) qadağan olunmuş meyvəyə şüuraltı yönələn istəkdir. Məhəbbət isə qəlbi o qədər saflaşdırır ki, bu istək tamamilə sönür.
Məşhur belə bir deyim var: «Allahı sev və istədiyini et». Əgər insan qəlbinin əsas hərəkətverici qüvvəsi məhəbbətdirsə, Allaha məhəbbət, həmvətənlərinə məhəbbət bütün həyatına hakimdirsə, onun başqa qanuna ehtiyacı yoxdur.
11-14
Bir çox böyük adamlar kimi, Paulu da vaxtın tez keçib getdiyi fikri narahat edirdi. Endryu Marvell həmişə «zamanın qanadlı arabasının yanından ötüb keçdiyini» eşidirdi. Kitsi də həmişə narahat idi ki, onun qələmi beynindəki fikirləri ifadə edə bilməmiş həyatı sona çatacaq. Eyni zamanda Paul təkcə zamanın tez keçib getdiyi barədə düşünmürdü. O, Məsihin İkinci Gəlişini gözləyirdi. Erkən məsihçi icması Onu hər an gözləyirdi, buna görə də, həmişə Onun qarşısına çıxmağa hazır olmağa çalışırdı. Bu gözlənti zaman keçdikcə aktuallığını itirdi və nəhayət, zəiflədi. Lakin bir şey dəqiqdir: heç kim bilmir ki, Allah ona bu dünyanı nə vaxt tərk etməyi əmr edəcək. Getdikcə vaxt qısalır, hər gün bu ana bir az daha yaxınlaşırıq. Biz də hər an hazır olmalıyıq.
Bu hissənin son ayələri məşhurdur. Onları oxuyan Avqustin iman etmişdir. Avqustinin «Tövbə» əsərində bunun necə baş verdiyini deyir. O, fəzilətli həyat yolunu tapa bilmədiyi üçün məyus halda bağda dolaşır, belə fəryad edirdi: «Nə vaxt? Axı nə vaxt? Həmişə sabah-sabah deyirlər. Niyə bu gün yox? Nə üçün bu azğınlığa indi son qoyulmasın?» Qəfildən o, uşaq səsinə oxşayan bir səs eşitdi: «Götür və oxu». O, uşaqlıqda oynadığı və bu sözlərin deyildiyi bir oyunu xatırlamağa çalışdı, ancaq heç cürə yadına sala bilmədi. O, tələsik dostu Alipinin oturduğu və həvari Paulun Məktublarının cildini qoyduğu skamyaya qayıtdı. «Kitabı əlimə götürüb diqqətimi çəkən ilk ayəni oxudum: «Gün işığında olduğu kimi ləyaqətlə həyat sürək; eyş-işrətə və sərxoşluğa, əxlaqsızlığa və pozğunluğa, münaqişəyə və qısqanclığa qapılmayaq. Əksinə, Rəbb İsa Məsihə bürünün və cismani təbiətinizin ehtiraslarına uymaq fikrində olmayın». Ardını oxumaq istəmədim. Heç buna ehtiyac da olmadı. Bu cümləni oxuyub qurtaran kimi, sanki qəlbimi iman nuru bürüdü və bütün şübhə kölgələri dağıldı. Barmağımı kitabın arasına qoyub onu bağladım, Alipiyə tərəf dönüb, sakit bir baxışla ona bu barədə danışdım» (Avqustinin «Többə» əsəri, 12-ci fəsil). Tanrı Avqustinlə məhz bu sözlərlə danışdı. İngilis romantik şairi Samuel Teylor Kolric deyirdi ki, o, Müqəddəs Kitabın Allahdan ilhamlanaraq yazıldığına inanır, çünki Müqəddəs Kitab onu axtarır. Allahın Kəlamı insanı tapıb onu inandırmağa qadirdir. Paulun Məsihi rədd edən insanlar üçün tipik olaraq seçdiyi altı günahı nəzərdən keçirmək maraqlı olardı.
Birincisi, eyş-işrət (komos). Bu, maraqlı sözdür. İlk vaxtlar komos oyunların qalibini evə müşayiət edən, mahnı oxuyan və onun qələbəsini vəsf edən bir qrup dost demək idi. Sonradan bu söz yeyib-içən, şəhərin küçələrində dələduzluq edən, insanların ləyaqətini alçaldan, başqalarının narahatlığına səbəb olan səs-küylü dəstəni ifadə edirdi.
Sərxoşluq (mete). Yunanlar üçün sərxoşluq xüsusilə utancverici hal idi. Onlar çox şərab içirdilər. Hətta uşaqlar da içirdilər. Onların səhər yeməyi akratizm adlanırdı və şəraba batırılmış bir dilim çörəkdən ibarət idi. Bununla belə, sərxoşluq xüsusilə utancverici bir hərəkət hesab olunurdu. Su qıtlığı olduğuna görə yunanlar su ilə qarışdırılmış şərab içirdilər. Sərxoşluq təkcə məsihçilər üçün deyil, bütpərəstlər üçün də rüsvayçılıq hesab olunurdu.
Əxlaqsızlıq (koite). Hərfi tərcümədə koite yataq deməkdir, lakin qadağan olunmuş yatağa sahib olmaq arzusunu ifadə edir. Bu, bütpərəstlər üçün adi günah idi. Bu söz sədaqətin nə olduğunu bilməyən, hər zaman və hər yerdə şəhvət hissini təmin edən insanı səciyyələndirir.
Pozğunluq (aselgeyia). Aselgeyia sözü yunan dilində ən iyrənc sözlərdən biridir. Bu söz nəinki əxlaqsızlığı ifadə edir, həm də utanc hissindən tamamilə məhrum bir insanı xarakterizə edir. Əksər insanlar pis hərəkətlərini gizlətməyə çalışırlar, amma ürəyində aselgeyia olan insan buna heç əhəmiyyət də vermir. Belə insan üçün kimin onu gördüyü maraqlı deyil. Necə bir ictimai qınağa səbəb olması vecinə deyil. İnsanların onun haqqında nə düşündüyünə əhəmiyyət vermir. Aselgeyia sözü ədəbsiz hesab edilən şeyləri açıq şəkildə etməyə cəsarət edən insanın xüsusiyyətidir.
Münaqişə (eris). Eris sözü cilovsuz və natəmiz rəqabətin yaratdığı xasiyyəti bildirir. Bunun səbəbi vəzifə, güc və prestij əldə etmək istəyindən qaynaqlanır; onu kölgədə qoyan insanlara da nifrət bəsləyir. Bu, ciddi şəkildə desək, özünü hər şeydən önə qoyan günahdır və özlüyündə məsihçi məhəbbətinin tam inkarını təmsil edir.
Qısqanclıq (zelos). Zelos sözü pis söz kimi qəbul edilməməlidir. Bu söz başqa insanda yaxşı xarakter görüb, ona nail olmağa çalışan nəcib rəqabəti ifadə edə bilər. Eyni zamanda bu söz həsəd mənasını da ifadə edə bilər. Belə ki, başqasının nəcibliyini və üstünlüyünü görəndə, böyük məmnuniyyətlə, onu yox etmək istər. Bu halda qısqanclıq sahib olduqlarından narazı olan və özünə deyil, başqasına verilən hər bir yaxşılığı qısqanan xasiyyətə işarə edir.